Dinh Dưỡng Với Bệnh Của Răng

Từ thời cổ La Mã, Hy Lạp, các thầy thuốc đã thấy có sư liên hệ giữa thức ăn và bệnh của răng. Vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, Aristotle quả quyết là ăn trái vả (figs) là một trong những nguyên nhân làm hư răng.

• Ngày nay, nhiều nghiên cứu đã chứng minh sự ăn uống và thực phẩm có vai trò lớn đối với quá trình mọc răng, sự vững chắc của răng cũng như các bệnh răng-miệng.

Thành phần dinh dưỡng của một món ăn, cách tiêu thụ món ăn đó cũng có thể ngăn ngừa hoặc gây ra bệnh cho hàm răng. Ngược lại, tình trạng tốt xấu của răng- miệng cũng có ảnh hưởng vào sự dinh dưỡng của cơ thể.

Quá trình mọc răng

• Con người có hai thời kỳ tạo răng. Ngay từ khi bào thai mới được hai, ba tháng, răng đã bắt đầu thành hình. Sau khi sanh, từ tuổi 6 tháng tới 30 tháng, răng nhú ra và tăng trưởng.
• Đây là lớp răng sữa gồm có mười chiếc cho cả hàm trên và hàm dưới. Rồi tới khoảng 6 tuổi thì răng vĩnh viễn thành hình với toàn bộ từ 28 tới 32 chiếc, tùy theo 4 chiếc răng khôn có chịu ló đầu ra hay không.

Các chất dinh dưỡng mà người mẹ tiêu thụ cần đầy đủ cho sự cấu tạo và tăng trưởng của thai nhi.

Đạm, chất căn bản của mọi loại tế bào, trong đó có răng, là chất phải có trong thời kỳ mẹ mang thai.

Bình thường, bà mẹ ăn khoảng 50gr đạm một ngày. Giai đoạn mang thai cần ăn thêm 10gr đạm để nuôi thai nhi. Thiếu đạm, răng sữa có thể không nhú được mà sau này còn dễ bị hư răng.

• Người mẹ cũng cần tăng số lượng calcium trong thực phẩm lên khoảng 1200mg mỗi ngày để giúp thai nhi tạo mầm răng. Thiếu calcium trong thời kỳ tạo răng và tạo xương hàm đều đưa tới răng không hoàn chỉnh, quá liền với nhau hoặc kém phẩm chất.

Mẹ cũng cần gia tăng sinh tố D để calcium dễ được ruột hấp thụ. Thiếu sinh tố D, men răng xấu, có vết rạn dễ đưa tới hư răng.

Sinh tố C kích thích sản xuất chất tạo keo collagen mà chất này rất cần thiết cho việc tạo chất ngà răng (dentin) .

Sinh tố A để tạo chất keratin cho men răng (enamel). Thiếu sinh tố A làm men nứt, xương hàm kém phát triển khiến cho răng mọc không ngay hàng.

Fluor làm cứng răng trong thời kỳ tạo răng và để ngừa hư răng sau này.

Iod giúp răng mau nhú ra.

• Nói chung về dinh dưỡng, người mẹ phải tiêu thụ thêm khoảng 300 calori mỗi ngày, với các thực phẩm đa dạng, đầy đủ chất dinh dưỡng. Người mẹ cũng không nên dùng một vài thứ trong khi có thai để tránh ảnh hưởng tới thai nhi. Thí dụ như không uống thuốc Tetracycline để răng con không mang mầu vàng xỉn vĩnh viễn. Và sau khi đứa trẻ chào đời cho tới suốt quá trình lớn lên và phát triển, sự vững chắc và toàn vẹn của răng tùy thuộc rất nhiều vào chế đô dinh dưỡng. Răng có thể bị sâu răng, rụng; nha chu có thể bị viêm làm hư hao tới răng.

sâu răng

• Năm 1986, khi khai quật mấy ngôi mộ cũ ở Ai Cập, các nhà khảo cổ thấy một hàm răng có chiếc răng được nhét một mẩu kim loại vào thân răng. Các chuyên gia suy luận rằng, người quá cố này nhét mẩu kim loại vào răng để ngăn sâu khỏi vào nằm trong đó mà phá răng hoặc mảnh kim loại đựoc dung để trám răng sâu. Như vậy thì bệnh sâu răng không phải là mới lạ, mà vốn đã có tự ngàn xưa.

Ngày nay, y khoa học đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề liên quan đến bệnh sâu răng, nêu ra các nguyên nhân gây sâu răng cũng như có nhiều phương thức phòng ngừa hữu hiệu.

Diễn tiến của quá trình sâu răng

• sâu răng là một loại bệnh nhiễm khuẩn. Quan sát các động vật không có vi khuẩn trong miệng đều cho thấy rằng chúng rất ít bị sâu răng. Trong bệnh này, các sản phẩm chuyển hóa acid hữu cơ sinh ra do tác dụng của vi khuẩn trên thực phẩm dính kẹt trong răng miệng, làm tiêu hao dần dần khoáng chất calcium ở men răng. Từ đó răng bị phá hủy dần dần.

sâu răng có thể xẩy ra cho bất cứ răng nào trong miệng cũng như bất cứ phần nào của răng. Răng mới mọc dễ hư hơn răng đã có từ lâu, vì thế khi mới mọc răng sữa hoặc răng thường đều cần đựơc săn sóc kỹ lưỡng hơn. Vi sinh vật trong miệng làm hư răng nhiều nhất là loại Streptococcus Mutans, rồi đến loại Lactobacillus casein và Streptocoocus sanguis.

Quá trình sâu răng diễn ra như sau :

• Sau khi ăn một món thực phẩm nào đó, thì một phần nhỏ thực phẩm dính lại trên răng hoặc giữa các kẽ răng, tạo ra một mảng bựa (plaque). Bựa này là môi trường dinh dưỡng tốt cho vi khuẩn sinh sản. Bựa là hỗn hợp của 70% vi khuẩn và 30% chất đường, acid. Sau đó, calcium sẽ đóng lên bựa, trở nên cứng hơn, bám chặt vào răng và nướu răng. Tại đó, vi khuẩn làm thực phẩm lên men, tạo ra acid lactic. Acid ăn mòn chất bảo vệ men răng, vi khuẩn xâm nhập được vào cấu tạo răng để hủy hoại.

Thời điểm tác hại mạnh nhất là nửa giờ sau khi ăn, khi mà mức độ acid lên rất cao. Diễn tiến này xẩy ra rất âm thầm, đôi khi kéo dài cả vài năm và không gây đau đớn cho nạn nhân cho tới khi răng sún, răng rơi.

Dinh dưỡng với sâu răng

• Thực phẩm các loại khi kẹt lại trong răng đều bị vi khuẩn chuyển hóa. Thời gian thực phẩm ở răng miệng càng lâu thì lại càng có hại. Carbohydrat dễ lên men như các loại đường sucrose, fructose, maltose, lactose; mật ong, đường vàng, mật mía; trái cây tươi, khô hoặc đóng hộp; nước ngọt ...đều là những món ăn ưa thích của vi khuẩn. Chỉ một chút đường trong bánh kẹo cũng đủ làm cho các món này dính lâu trong miệng, tạo điều kiện thuận lợi cho tác dụng của vi khuẩn.

Quan sát cho thấy người hay dùng chất ngọt bị hư răng nhiều gấp 12 lần người ít dùng. Đường hóa học saccharin, aspartame, cyclamate không làm hư răng; đường xylitol, sorbitol trong rượu không lên men lại được coi như bảo vệ răng.

Chất đạm trong thịt, trứng, cá; chất béo, vài loại pho mát có tác dụng bảo vệ răng khỏi sâu. Chất béo tạo ra một lớp dầu mỏng che răng nên có tác dụng làm giảm tác dụng của đường, làm giảm độ dính của thực phẩm vào răng miệng. Thực phẩm có nhiều xơ như dưa gang, rau riếp ...giúp làm sạch răng và loại bỏ mảng bựa vôi. Thực phẩm vô hại cho răng là loại khi ăn không làm tăng nồng độ acid của nước miếng.

Ăn uống nhiều lần (ăn vặt) trong ngày cũng làm thay đổi độ acid/kiềm của nước miếng và ảnh hưởng tới sự sâu răng. Thí dụ ăn năm cái kẹo một lúc rồi súc miệng thì ít có hại hơn là lai rai ăn số kẹo đó trong ngày. Ăn quà vặt cũng là một nguy cơ sâu răng vì độ acid trong miệng lên cao nhiều lần trong ngày. Cần nhớ là mỗi lần một lượng nhỏ carbohydrat dễ lên men được đưa vào miệng là độ acid trong nước miếng tăng lên cao và ăn mòn men răng.

Thực phẩm ăn xen kẽ cũng có ảnh hưởng tới khả năng gây sâu răng. Thực phẩm gây sâu răng mà ăn xen kẽ với thực phẩm không gây sâu răng thì sẽ tốt hơn. Chuối thường hay dính răng, dễ đưa đến sâu răng, nhưng khi ăn kèm theo uống sữa thì tác dụng xấu giảm đi. Tráng miệng với miếng bánh ga- tô dính răng mà sau đó lại nhai miếng pho mát Thụy sĩ thì miệng sạch mau hơn. Sữa có nhiều calcium, phosphore nên có tác dụng trung hòa với thực phẩm dễ gây sâu răng, như đường.

Dạng lỏng hay đặc của thực phẩm cũng là một yếu tố quan trọng.

• Thực phẩm lỏng rời miệng mau hơn món ăn đặc nên độ acid cũng thấp hơn. Một cục kẹo cứng ngậm trong miệng cho tan dần tạo ra môi trường thuận lợi cho vi sinh vật. Kẹo cao su không đường nhai lâu làm tăng nước miếng và rửa sạch răng. Ngô rang có nhiều chất xơ, ít carbohydrat lên men cho nên đều tốt cho răng.

Nước miếng có vai trò quan trọng trong sự tiêu hóa cũng như bảo vệ răng. Có ba tuyến nước miếng là tuyến mang tai, tuyến dưới lưỡi và tuyến dưới hàm. Nước bọt có tính kiềm mà nhiệm vụ chính là giữ độ ẩm cho miệng, giúp tiêu hóa thực phẩm, giảm thay đổi acid trong miệng và tiêu hóa tinh bột. Nước bọt có nhiều calcium và phosphore nên trung hòa acid do vi khuẩn tạo ra. Sự nhai, ngửi hoặc nhìn thấy món ăn ngon thơm đều làm chẩy nước miếng.

Sự tiết nước miếng giảm khi ngủ nên miệng thường khô. Nước miếng cũng giảm trong một vài chứng bệnh hoặc do tác dụng của vài dược phẩm như thuốc trị kinh phong, trầm cảm, dị ứng, cao huyết áp, thuốc có chất á phiện, các tia phóng xạ trị liệu.

Phòng ngừa sâu răng

sâu răng có thể xẩy ra ở mọi lứa tuổi, nhứt là khi còn thơ ấu. Sự chăm sóc những răng sữa liên quan đặc biệt tới sự tăng trưởng của hàm răng khôn sau này. Răng sữa giúp trẻ nhai thực phẩm, giữ cho hàm ở vị trí tốt cho răng vĩnh viễn. Răng tạm thời mà rụng sớm thì khoảng trống sẽ bị các răng khác lấp vào và choán chỗ của răng khôn. Răng sữa có thể bị hư khi mới hai tuổi, vì thế cha mẹ cần lưu ý chăm sóc răng cho con.

Về dinh dưỡng, nên cẩn thận với thực phẩm có nhiều đường ngọt.

• Mặc dù đường ngọt đã được chứng minh là nguy cơ số một gây sâu răng, nhưng khuynh hướng chung của chúng ta vẫn là thích các món ăn ngọt. Khuynh hướng này đặc biệt nguy hiểm ở trẻ em đang độ tuổi phát triển, khi chưa có ý thức tự bảo vệ trong việc chọn lựa món ăn tốt cho sức khỏe.

Nhiều bà mẹ dùng viên kẹo ngọt để khen thưởng con. Nhiều người cho con bú bình nước pha với đường, thay cho sữa. Có bà mẹ lại nhúng cái núm vú cao su vào mật ong rồi cho con ngậm.Tất cả đều là nguy cơ dễ dàng làm hỏng những chiếc răng non.

Khi ngủ, không nên cho ngậm bình sữa, vì có thể trẻ không nuốt hết, sữa đọng trong miệng và là môi trường tốt cho vi khuẩn. Nên cho bé ngậm núm giả hoặc ngậm bình nước lã, nếu thấy cần.

Ngoài việc sữa mẹ có nhiều chất bổ dưỡng, con hút núm vú mẹ còn giúp hàm răng ngay ngắn hơn. trẻ em cần chế độ ăn uống hợp lý, đa dạng với đầy đủ calcium, phosphore để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng của răng. Fluoride, một hóa chất ngăn ngừa sâu răng rất công hiệu, cũng cần được hiện diện trong thực phẩm, nước uống.

Cha mẹ cần hướng dẫn trẻ em trong việc giữ gìn vệ sinh răng, cách dùng bàn chải, giây cọ răng (flossing). Bàn chải nên thay mới khi không còn bảo đảm làm sạch răng, và cần được thường xuyên rửa kỹ để loại bỏ thực phẩm cũng như vi khuẩn dính vào.

Vệ sinh răng miệng, nói chung, gồm có:

- Đánh răng mỗi ngày hai lần, nhất là sau bữa ăn.

- Súc miệng sau khi ăn hoặc uống .

- Nhai kẹo cao su không đường trong 15 phút sau bữa ăn để nước miếng ra nhiều .

- Cọ khe răng mỗi ngày hai lần.

- Dùng kem đánh răng có fluoride .

- Súc miệng bằng dung dịch chlorexidine.

- Bớt ăn thực phẩm ngọt hoặc có nhiều carbohydrate dễ lên men.

• Các khoa học gia hiện đang tìm kiếm loại vaccin để ngăn ngừa sâu răng. Hy vọng trong tương lai gần, vaccin này sẽ được bào chế. Bác sĩ nha khoa Jeffry Hillman của Đại Học Florida đang nghiên cứu thay đổi biến dị của vi khuẩn Streptococcus mutans khiến chúng không còn khả năng gây sâu răng nữa.

Bệnh nha chu (Periodontal disease)

nha chu là các mô nâng đỡ và gắn răng, gồm có nướu (gum), màng nha chu (periodontal membrane), xương ổ răng (alveolair bone) và xi măng (cementum).

Bệnh của nha chu là nguyên nhân quan trọng của sự rụng răng sau tuổi 35-40. Ở tuổi này, có tới 75% người mắc bệnh nha chu. Nguy cơ hàng đầu của bệnh nha chu là không giữ gìn vệ sinh răng miệng.

nha chu là bệnh nhiễm vi khuẩn.

• Có hai loại chính là viêm nớu (gingivitis) và viêm hủy hoại các mô nâng đỡ răng (periodontitis) . Viêm nướu răng có thể điều trị được và cần được điều trị ngay để tránh bệnh trầm trọng hơn cho mô nâng đỡ và sự rụng răng. Khởi đầu của bệnh nha chu là mảng bựa (plaque) bám trên ranh giới răng và nướu mà thành phần cấu tạo có vi khuẩn với chất hữu cơ. Vi khuẩn tiết ra độc chất làm nướu sưng, viêm, chẩy máu. Nếu không chữa, sẽ có những túi nhỏ chứa đầy vi khuẩn xuất hiện chung quanh răng. nha chu, đôi khi cả xương hàm, sẽ bị nhiễm độc.

Các mảng bựa bám chặt cần được nha sĩ giúp lấy đi, vì dùng bàn chải đánh răng không đủ mạnh để làm sạch chúng.

Trong bệnh nha chu, ngoài vệ sinh răng miệng, sự dinh dưỡng cũng có vai trò đáng kể.

Một chế độ dinh dưỡng đầy đủ sẽ làm nướu khỏe mạnh để ngăn chặn sự xâm nhập của vi khuẩn và các hóa chất độc hại.

Thiếu sinh tố C, folate làm yếu nướu. Thiếu sinh tố C trầm trọng khi chế độ ăn uống không có rau tươi và trái cây sẽ gây ra bệnh scurvy trong đó nớu răng sưng và chẩy máu.

Thiếu chất đạm, sinh tố A và B cũng đều đưa tới bệnh nha chu.

Ngoài ra, người bị bệnh tiểu đường, bệnh tuyến cận giáp, bệnh thiếu hồng cầu, khô miệng, đang điều trị bằng phóng xạ cũng có nguy ngơ mắc bệnh nha chu.

Kết luận

Phương ngôn ta có câu nói:

"Cái răng cái tóc là góc con người"

Tuy chỉ là một góc của con người, nhưng răng có nhiều vai trò quan trọng. Răng là cửa ngõ đầu tiên cho sự tiêu hóa, nuôi dưỡng cơ thể. Nếu răng không nhai, không xé thực phẩm trước khi nuốt thì thực phẩm chẳng làm sao mà xuống dạ dày để được tiêu hóa tiếp.

Một hàm răng đen hạt huyền, "răng đen nhi nhí, ông Lý cũng khen", hoặc hàm răng trắng như ngọc làm gương mặt rạng rỡ khi cười, khiến thiên hạ cũng vui theo. răng sâu, răng rụng hết trơn thì làm sao mà hùng dũng đọc "đít cua", làm sao mà thủ thỉ "tán đào, tán kép"!!

Một hàm răng không sâu không hư hỏng cũng có ảnh hưởng tốt cho cơ thể. Kết quả nghiên cứu bên Phần Lan, công bố trong British Journal of Medicine ngày 25 tháng 3 năm 1989 cho hay, có một liên hệ giữa bệnh của răng với một số bệnh tổng quát của cơ thể như tai biến động mạch não, bệnh tim, bệnh tiểu đường.

Các nghiên cứu mới đây tại Hoa Kỳ, Canada, Anh, Thụy Ðiển cũng có cùng kết luận. Theo H.I. Morrison, người mang bệnh nha chu có nhiều rủi ro tử vong vì bệnh tim mạch. Kết quả nghiên cứu của bác sĩ Walter Loesche, Ðại học Nha Michigan, đăng trên tạp chí của hội nha khoa Hoa Kỳ vào tháng 3 năm 1998 cũng cho hay có sự tương quan giữa bệnh động mạch vành với bệnh của răng và nướu răng.

Ngày xưa, các cụ ta có tục lệ nhuộm răng đen bằng nhựa cánh kiến, phèn đen. Hàm răng của các cụ bền vững, đẹp hạt huyền cho tới ngày các cụ ra đồng nằm ca hát với giun với dế. Hay là ta phục hồi lại chế độ nhuộm răng và phổ biến cho bàn dân tứ xứ. Có khi lại trở thành tỷ phú đô la.

BS Nguyễn Ý Ðức -Hoa Kỳ